مرا با يكى از اديبان در لغت نشستى بود كه در آن سخن از كتاب المسالك و الممالك ( راهها و كشورها ) به ميان آمد ؛ آن اديب سخن در كاستن ارج اين كتاب از اندازه گذراند و نزديك بود كه آن را از گروه علوم و معارف بيرون راند . پايهء سخنش بر سودمندى بود و مىگفت كه از دانستن اندازهء مسافتهاى ميان ممالك چه سودى به‌دست مىآيد . از او درشگفت شدم - و چه جاى شگفتى كه آرزوها گونه‌گون است و خواسته‌ها رنگارنگ ! و در آنچه گفت ما را با او ستيزى نيست ، جز اينكه مقيّد كردن سود به يك شخص نه به ديگرى بهتر از آن است كه به صورت مطلق و كلّى چنين گفته شود . و ميان اين كس با كسى از مردم زمان ما كه با خود او روبه‌رو مىشود و فارسى را بر عربى برگزيده است ، هيچ فرقى نيست كه به او مىگويد : از مرفوع كردن فاعل و منصوب كردن مفعول به و چيزهاى ديگرى از ساختمانهاى غريب زبان عربى كه تو از آنها آگاهى چه حاصل كه من از ريشه به زبان عربى نيازى ندارم ؟ و اين سخنى است كه نسبت به شخص او درست درمىآيد نه به صورت مطلق . و چگونه از وى درشگفت نشوم كه سخن خداى تعالى را مىخواند كه : « قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ، ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ « 1 » - [ بگو : در زمين گردش كنيد و آنگاه ببينيد كه پايان كار تكذيب كنندگان چگونه بوده است ] » ، و اين گفته‌اش : « أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ « 2 » - [ چرا در زمين گردش نمىكنند تا ببينند كه پايان كار كسانى كه پيش از ايشان بوده‌اند چگونه بوده است ] » ، و اين گفته‌اش : « فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ « 3 » - [ پس كوچ كن با خاندان خود در پاره‌اى از شب ] » ، و ديگر فرمانهاى خدا به سير كردن در روز يا در شب براى پند گرفتن و جهاد كردن و حج گزاردن

--> ( 1 ) - سورهء أنعام ، آيهء 11 . ( 2 ) - سورهء فاطر ، آيهء 44 . ( 3 ) - هود ، آيهء 81 .